Wat is labelen? Een diepere duik

Op deze pagina ontdekken we de complexe wereld van labelen in de rol van het onderwijs. Ontdek waarom dit fenomeen bestaat, wat de gevolgen kunnen zijn en hoe we er samen mee om kunnen gaan.

Een belangrijk thema voor iedereen die betrokken is bij onderwijs, opvoeding en de ontwikkeling van kinderen.

De definitie van labelen in het onderwijs

Labelen in het onderwijs betekent dat kinderen vaak benoemd of bekeken worden vanuit één bepaald kenmerk, gedrag, leerprobleem of diagnose. Denk bijvoorbeeld aan labels zoals ADHD, autisme, dyslexie of “moeilijk gedrag”. Een label ontstaat meestal wanneer volwassenen gedrag proberen te begrijpen, verklaren of ordenen. Hierdoor wordt een kind vaak gekoppeld aan een bepaalde categorie of verwachting.

Hoewel labels soms kunnen helpen om ondersteuning, erkenning of duidelijkheid te bieden, brengen ze ook risico’s met zich mee. Wanneer een kind voortdurend bekeken wordt vanuit één label, bestaat de kans dat de focus meer ligt op het probleem of de diagnose dan op het kind zelf. Het label wordt dan belangrijker dan de persoon achter het label. Hierdoor kunnen kinderen herleid worden tot één kenmerk, terwijl elk kind veel meer is dan enkel gedrag of een diagnose.

Volgens psycholoog Stijn Vanheule past dit binnen een bredere maatschappelijke evolutie die hij psychiatrisering noemt (Vanheule, 2011). Hiermee bedoelt hij dat gedrag en emoties vandaag steeds sneller bekeken worden als een individueel probleem of een stoornis, terwijl context, omgeving en maatschappelijke verwachtingen vaak even belangrijk zijn. Gedrag dat afwijkt van de "norm”, krijgt daardoor sneller een medische of psychologische verklaring.

Binnen het onderwijs speelt dit een belangrijke rol. Scholen bepalen namelijk mee welk gedrag wenselijk, normaal of storend wordt gevonden. Kinderen moeten vaak voldoen aan dezelfde verwachtingen rond gedrag, concentratie, planning en prestaties. Wie hiervan afwijkt, wordt sneller benoemd als “zorgwekkend” of “problematisch”. Hierdoor kunnen labels invloed hebben op hoe leerkrachten, klasgenoten en zelfs kinderen naar zichzelf kijken.

Onderzoek toont bovendien aan dat verwachtingen van volwassenen een grote invloed hebben op het functioneren van kinderen. Dit noemen we het Pygmalioneffect (Rosenthal & Jacobson, 1968). Wanneer kinderen voortdurend negatieve verwachtingen ervaren, kan dit invloed hebben op hun zelfbeeld, motivatie en prestaties. Kinderen kunnen zichzelf uiteindelijk ook gaan bekijken door de bril van hun label. 

Binnen ons onderzoek richten we ons specifiek op het lager onderwijs. In deze periode ontwikkelen kinderen hun identiteit, zelfbeeld, sociale vaardigheden en leerhouding. Net daarom kan de manier waarop kinderen benoemd en bekeken worden een grote invloed hebben op hun verdere schoolloopbaan en ontwikkeling. Daarom is het belangrijk om niet alleen naar gedrag of labels te kijken, maar ook naar het verhaal, de context en de noden achter het gedrag (Branje et al., 2015; Collins, 1984).

Hoe is deze evolutie onstaan?

Wanneer we vandaag kijken naar onderwijs en hulpverlening, zien we dat kinderen sneller een label of diagnose krijgen dan vroeger. Denk bijvoorbeeld aan ADHD, autisme, dyslexie of gedragsproblemen. Verschillende onderzoekers en onderwijsdeskundigen wijzen erop dat deze evolutie de afgelopen jaren sterk is toegenomen.

Een oudere maar duidelijke bron hiervan is de grafiek uit "Huisarts en Wetenschap" (Van Dijk et al., 2008). Deze grafiek toont een stijging van zowel ADHD-diagnoses als ADHD-medicatie bij kinderen tussen 2002 en 2007. Hoewel deze bron ondertussen ouder is, zien we dezelfde evolutie ook terug in recentere onderzoeken en cijfers.

Zo toont het Nederlands Jeugdinstituut (2025) aan dat het aantal kinderen en jongeren dat ADHD-medicatie krijgt sterk gestegen is. In 2006 kregen ongeveer 55.315 jongeren ADHD-middelen voorgeschreven, terwijl dit aantal in 2023 opliep tot 148.365. Ook het CBS (2025) spreekt over een verviervoudiging van ADHD-medicatie sinds 2006.

Daarnaast benadrukken verschillende recente bronnen dat deze evolutie niet alleen zichtbaar is bij ADHD, maar ook breder bij andere labels en diagnoses zoals autisme, leerstoornissen en gedragsproblemen. Het Universitair Psychiatrisch Centrum KU Leuven spreekt zelfs over een situatie waarin “nog nooit zoveel jongeren een label kregen” (UPC KU Leuven, 2024). Volgens onderzoekers komt dit onder andere door meer aandacht voor mentale gezondheid, bredere kennis rond diagnoses en hogere verwachtingen binnen onderwijs en samenleving.

Belangrijk hierbij is dat onderzoekers benadrukken dat dit niet automatisch betekent dat er vandaag meer “afwijkende” kinderen zijn dan vroeger. Volgens UZ Leuven en Gezondheid & Wetenschap worden gedrag en moeilijkheden vandaag vooral sneller herkend, benoemd en gediagnosticeerd. Ook zijn de criteria rond bepaalde diagnoses doorheen de jaren breder geworden. Gedrag dat dus vroeger misschien gezien werd als “druk”, “dromerig” of “anders”, krijgt vandaag sneller een diagnose of stoornis toegewezen.

Ook binnen onderwijs speelt de prestatiemaatschappij hierin een belangrijke rol. Onderzoekers wijzen erop dat kinderen vandaag moeten voldoen aan hoge verwachtingen rond gedrag, concentratie, planning en prestaties. 

Wanneer kinderen hiervan afwijken, ontstaat sneller de neiging om gedrag te verklaren via een label of diagnose. Klasse benoemt dit kritisch als de zoektocht naar labels binnen onderwijs en hulpverlening (Klasse, 2024).

Deze evolutie toont hoe sterk onderwijs, samenleving en hulpverlening vandaag beïnvloed worden door denken in diagnoses en labels. Daarom is het belangrijk om kritisch stil te staan bij de vraag hoe we naar kinderen kijken en of we nog voldoende ruimte laten voor verschillen, context en individualiteit.

Labelen en samenleving

Labelen gaat niet alleen over onderwijs, maar ook over de manier waarop onze samenleving naar kinderen kijkt en omgaat met verschillen tussen mensen. Gedrag wordt namelijk nooit volledig objectief beoordeeld. Wat vandaag als “normaal”, “druk”, “storend” of “afwijkend” gezien wordt, hangt sterk samen met maatschappelijke normen, verwachtingen en waarden. Deze normen veranderen voortdurend doorheen de tijd en worden beïnvloed door media, politiek, onderwijs, hulpverlening en de bredere samenleving. Hierdoor zegt een label vaak niet alleen iets over het kind zelf, maar ook over wat onze samenleving verwacht van kinderen.

Binnen een democratische samenleving heeft elk kind recht op respect, bescherming, ontwikkeling en gelijke kansen. Deze rechten worden onder andere vastgelegd in het Kinderrechtenverdrag van de Verenigde Naties. Kinderen hebben recht op kwaliteitsvol onderwijs en een omgeving waarin zij zich veilig kunnen ontwikkelen en zichzelf kunnen zijn (Kinderrechtencommissariaat, 2025). Toch toont de praktijk dat niet elk kind dezelfde kansen krijgt. Sommige kinderen worden sneller bekeken vanuit problemen of tekorten, terwijl andere kinderen meer ruimte krijgen om fouten te maken of zich op hun eigen tempo te ontwikkelen.

Factoren zoals sociaal-economische achtergrond, thuissituatie, taal, cultuur, gedrag of maatschappelijke kwetsbaarheid kunnen mee bepalen hoe kinderen beoordeeld worden. Onderzoek toont aan dat kinderen uit kwetsbare situaties vaker geconfronteerd worden met lagere verwachtingen, strengere beoordelingen en minder kansen binnen onderwijs en samenleving. Hierdoor bestaat het risico dat bepaalde kinderen sneller gelabeld of uitgesloten worden dan anderen.

Dit sluit aan bij het Mattheuseffect: kinderen die al voordelen hebben, krijgen vaak meer kansen, positieve verwachtingen en ondersteuning, terwijl kwetsbare kinderen sneller achterop geraken. Verschillen tussen kinderen kunnen daardoor steeds groter worden.

Ook maatschappelijke trends spelen hierin een belangrijke rol. Volgens het Nederlands Jeugdinstituut zorgen prestatiedruk, hogere verwachtingen en een samenleving die sterk gericht is op functioneren en presteren ervoor dat gedrag sneller als problematisch wordt gezien. Daarnaast wijst het Kinderrechtencommissariaat erop dat onze samenleving soms minder tolerant geworden is tegenover gedrag dat afwijkt van de norm. Hierdoor ontstaat sneller de neiging om gedrag te verklaren via labels of diagnoses.

Ook politiek en beleid beïnvloeden hoe er binnen onderwijs en samenleving naar labels gekeken wordt. Overheden en instellingen bepalen namelijk mee hoe onderwijs georganiseerd wordt, welke ondersteuning scholen krijgen en hoe hulpverlening toegankelijk is. In recente besprekingen binnen het Vlaams Parlement werd bijvoorbeeld benadrukt dat diagnoses vandaag soms bijna noodzakelijk zijn om extra ondersteuning of begeleiding te krijgen binnen onderwijs (Vlaams Parlement, 2024). Hierdoor ontstaat het risico dat labels niet alleen gebruikt worden om gedrag te begrijpen, maar ook om toegang te krijgen tot hulp en ondersteuning.

Media en maatschappelijke discussies spelen eveneens een belangrijke rol. Thema’s zoals ADHD, autisme, mentale gezondheid en gedragsproblemen krijgen vandaag veel meer aandacht dan vroeger. Enerzijds zorgt dit voor meer openheid, begrip en erkenning, maar anderzijds kan dit er ook voor zorgen dat gedrag sneller benoemd, geproblematiseerd en gelabeld wordt. Hierdoor beïnvloedt de samenleving mee hoe kinderen bekeken worden en welke verwachtingen aan hen gesteld worden. Labelen is dus niet alleen een individueel of pedagogisch vraagstuk, maar ook een maatschappelijk thema dat verbonden is met mensenrechten, kinderrechten, gelijke kansen, inclusie en de manier waarop wij als samenleving omgaan met verschillen tussen mensen.

Zijn labels altijd negatief?

Hoewel binnen ons project kritisch wordt gekeken naar het toenemend labelen van kinderen, betekent dit niet dat labels of diagnoses altijd negatief zijn. Voor sommige kinderen, ouders en leerkrachten kan een diagnose net zorgen voor erkenning, duidelijkheid en begrip. Een label kan helpen om gedrag of moeilijkheden beter te begrijpen en kan ervoor zorgen dat kinderen sneller gepaste ondersteuning of begeleiding krijgen. 

Daarnaast ervaren sommige kinderen en ouders een diagnose als een vorm van herkenning en erkenning. Een label kan helpen om bepaalde moeilijkheden beter te begrijpen en kan ervoor zorgen dat kinderen sneller gepaste ondersteuning krijgen. Voor sommige gezinnen brengt een diagnose ook meer openheid en begrip vanuit de omgeving met zich mee (UPC KU Leuven, 2024).

Binnen ons project kijken we daarom niet negatief naar diagnoses op zich, maar wel kritisch naar hoe snel labels vandaag soms gebruikt worden en welke invloed ze kunnen hebben op kinderen. Wij vinden het belangrijk dat een diagnose nooit het volledige beeld van een kind bepaalt. Achter elk label zit nog altijd een kind met talenten, gevoelens, mogelijkheden en een eigen verhaal.

Wat zijn de gevolgen van labelen?

Wanneer een kind voortdurend bekeken wordt vanuit één label, bestaat de kans dat het kind herleid wordt tot dat ene kenmerk. Het label wordt dan belangrijker dan de persoon zelf. Gedrag is namelijk iets wat een kind toont, maar het bepaalt niet wie een kind is. Wanneer kinderen voortdurend benoemd worden vanuit gedrag of een diagnose, bestaat het risico dat hun volledige identiteit hieraan gekoppeld wordt.

Labels hebben ook invloed op verwachtingen. Verwachtingen van volwassenen een grote invloed hebben op hoe kinderen zichzelf zien en hoe ze functioneren (pygmalion effect); (Rosenthal & Jacobson, 1968). Wanneer een kind voortdurend negatieve verwachtingen ervaart, kan dit invloed hebben op motivatie, zelfvertrouwen, prestaties en leerhouding. Kinderen voelen vaak aan hoe anderen naar hen kijken en kunnen zich hier onbewust naar gaan gedragen.

Daarnaast kan labelen leiden tot stigmatisering. Kinderen kunnen zichzelf gaan bekijken door de bril van hun label en geloven dat ze “druk”, “moeilijk” of “anders” zijn. Dit kan ervoor zorgen dat ze minder vertrouwen krijgen in zichzelf of zich beperkt voelen in wat ze denken te kunnen bereiken. Ook klasgenoten, leerkrachten en andere volwassenen kunnen een kind anders behandelen door het label dat het draagt. Hierdoor bestaat het risico dat kinderen minder kansen krijgen of sneller in een bepaalde richting gestuurd worden.

Dit sluit aan bij het begrip selffulfilling prophecy. Hiermee bedoelen we dat verwachtingen werkelijkheid kunnen worden. Wanneer kinderen voortdurend horen of voelen dat ze lastig, zwak of problematisch zijn, bestaat de kans dat ze zich hier uiteindelijk ook naar gaan gedragen. Hierdoor kan een label een grote invloed hebben op het zelfbeeld, de motivatie en zelfs de toekomstkansen van een kind.

Het belangrijkste om te onthouden is dus dat een label veel meer kan beïnvloeden dan alleen gedrag of ondersteuning. Daarom vinden wij het belangrijk om kritisch stil te staan bij hoe we omgaan met diagnoses en labels binnen onderwijs en samenleving. Een kind is namelijk altijd meer dan een label. 

Waarom is context zo belangrijk?

Gedrag ontstaat nooit zomaar. Achter gedrag zitten gevoelens, ervaringen, verwachtingen, relaties en omstandigheden die we niet altijd meteen zien. Daarom vinden wij het belangrijk om verder te kijken dan enkel gedrag of diagnoses (Stanford Graduate School of Education, 2024; Head Start, 2024).

Een kind dat druk gedrag toont, kan bijvoorbeeld nood hebben aan structuur, rust, veiligheid, beweging, aandacht of verbinding. Ook factoren zoals thuissituatie, stress, emoties, onzekerheid, maatschappelijke druk of moeilijke ervaringen kunnen invloed hebben op hoe een kind zich gedraagt. Gedrag vertelt dus vaak iets over wat een kind voelt of nodig heeft.

Toch bestaat binnen onderwijs en samenleving soms de neiging om gedrag snel te verklaren vanuit een label of diagnose. Hierdoor dreigt de aandacht vooral te gaan naar wat er “mis” lijkt met het kind, terwijl de bredere context minder bekeken wordt. De ontwikkeling van kinderen wordt sterk beïnvloed door de wisselwerking tussen het kind en de verschillende omgevingen waarin het opgroeit, zoals gezin, school en samenleving (Bronfenbrenner, 1979). Ook Biesta benadrukt dat onderwijs niet enkel mag focussen op prestaties of categorieën, maar oog moet hebben voor het kind als persoon binnen een bredere sociale context (Biesta, 2015). Wanneer we enkel focussen op het label, bestaat het risico dat we het echte verhaal achter het gedrag vergeten.  

Daarom vinden wij het belangrijk om kinderen niet alleen te bekijken vanuit wat zichtbaar is aan de buitenkant, maar ook vanuit hun ervaringen, omgeving en noden. Een kind begrijpen begint namelijk niet bij het label, maar bij de context waarin het leeft, leert en opgroeit.

Onze visie 

Binnen Ontlabeld geloven wij dat kinderen meer zijn dan gedrag, een diagnose of een label. Elk kind is uniek en ontwikkelt zich binnen een eigen context, met eigen ervaringen, gevoelens, talenten en noden. Daarom vinden wij het belangrijk dat kinderen niet herleid worden tot één kenmerk of probleem, maar bekeken worden als volledige personen.

Wij begrijpen dat labels en diagnoses soms helpend kunnen zijn. Voor sommige kinderen, ouders en leerkrachten zorgen ze voor erkenning, duidelijkheid of extra ondersteuning. Toch willen wij kritisch stilstaan bij de manier waarop labels vandaag steeds sneller gebruikt worden binnen onderwijs en samenleving. Volgens ons bestaat het risico dat de focus te veel komt te liggen op wat een kind “niet kan” of “anders maakt”, terwijl het verhaal achter het gedrag minder aandacht krijgt.

Binnen ons project willen we daarom verder kijken dan gedrag alleen. Gedrag ontstaat namelijk nooit zomaar. Achter gedrag zitten gevoelens, ervaringen, verwachtingen, relaties en omstandigheden die we niet altijd meteen zien. Een kind dat druk, stil, boos of moeilijk gedrag toont, probeert vaak iets duidelijk te maken. Daarom geloven wij dat onderwijs niet alleen moet kijken naar prestaties en normen, maar ook naar verbinding, begrip en context.

Wij vinden het belangrijk dat onderwijs een plaats is waar kinderen zich veilig voelen om zichzelf te zijn. Een omgeving waar verschillen niet meteen gezien worden als een probleem, maar als iets menselijks. Daarbij geloven wij sterk in inclusie, gelijke kansen en het recht van elk kind om zich te ontwikkelen op zijn of haar eigen manier.

Met Ontlabeld willen wij mensen laten nadenken over hoe we vandaag naar kinderen kijken. Via onze website, Instagram-pagina en podcast willen we bewustwording creëren rond het toenemend labelen van kinderen en de mogelijke gevolgen hiervan. Tegelijk willen we tonen dat er ook een andere manier mogelijk is: een manier waarbij niet het label centraal staat, maar het kind achter het label.

Wie willen we bereiken?

Met deze pagina willen we iedereen bereiken die betrokken is bij het onderwijs en de ontwikkeling van kinderen: ouders, leerkrachten, hulpverleners, beleidsmakers en andere professionals. Samen dragen zij mee verantwoordelijkheid voor de manier waarop kinderen gezien, gewaardeerd, geleid en ondersteund worden. Niet omwille van een label, maar om wie het is als persoon.